واکنش های فیزیولوژیک هیجان

وقتی هیجان شدید و زودگذره ، واکنشای فیزیولوژیک اون یکنواخت تر از موقعیه که هیجان ملایم و طولانیه. کنه یا تند شدن جریان خون و تنفس و انقباضای رگای سطحی (رگهای ریز) از جمله عکس العمل هاییه که در هیجانای غم ،شادی ، خشم و ترس شدید دیده می­شه (ریسکایند[۱]،۱۹۸۹).

وقتی هیجان ملایم و طولانیه ،مثلا هیجان حسادت ،واکنشای فیزیولوژیک اون متفاوت از واکنشای یه هیجان شدیده. در هر صورت ، رابطه بین نوع هیجان و واکنشای جسمی اون یه رابطه ساده و بدون ابهام نیس . در واکنشای فیزیولوژیک هیجان ،یه جور تحریک و فرو ریختگی دیده می شه که در عین حال ترکیبهای متفاوت دارن(کالات، ،۱۳۸۸).

مثلا هیجان غم می تونه به شکل افسردگی جلوه کنه. اینجوری که حالات زیر در فرد دیده شه: کوفتگی ،سستی ،خم شدن قد افتادن شونه ها و دستها، انجماد چهره ، بی حرکتی بدن ،بی حالتی نگاه ،کند شدن گردش خون و تنفس ، بی حس شدن عضلات و فعال نبودن ذهن . هم اینکه هیجان غم می تونه شکل فعال به خود بگیره ، که در اون صورت جنب و جوش جسمی و روانی ،فریادها، گریها ،ناله ها و فعالیتهای زیادتر از اندازه دستگاه های تنفس و گردش خون مشاهده می شه. پس ،فیزیولوژی غم فعال ، از بعضی جهات ،به فیزیولوژی شادی فعال شباهت داره. برعکس ،فیزیولوژی غم غیرفعال ،از بعضی جهات ،یادآور فیزیولوژی شادی آروم میشه(گنجی،۱۳۸۶).

افسردگی

 

۲-۴-۱۱٫وسایل مطالعه هیجان

مطالعه واکنشای فیزیولوژیک هیجان ، با وسایل خاص و با آزمایش آدما و حیوانات انجام میشه.جریان خون با قلب نگار و نبض نگار ،که ضربان قلب یا رگها رو ثبت می کنن، مطالعه می شه. حجم نگار ، تغییرات حجم اعضا (تغییرات کنه حاصل از انقباض ماهیچه های رگها و تغییرات همزمان ضربان قلب یا نبض) رو ثبت می کنه. فشار خون سنج ، فشار موج خون رو اندازه میگیره. دم نگار ، تغییرات حجم قفسه سینه و شکم رو ، که در اثر تنفس انجام بشه،ثبت می کنه. لوله هایی که به معده ، اثنی عشر و روده فرستاده می شن، انقباضهای اونا رو ثبت می کنن. با گالوانومتر ، دگرگونیهای الکتریکی پوست (درخشش گالوانیک ) اندازه گیری می شه. نمونه ورداری از خون و ادرار لازم میکنه که از روشای تجزیه شیمیایی معمولی استفاده شه(خداپناهی،۱۳۸۵).

آزمایشایی که هم در مورد آدمای طبیعی (مقایسه حالت عادی با حالت هیجانی ) و هم در مورد افراد مریض انجام گرفته ، اجازه داده که این تحقیقات با گستردگی بیشتری دنبال شه. هم اینکه این آزمایشها اجازه داده که مدت حالات هیجانی در بیماریهای جور واجور (افسردگی و تحریک بیشتر از اندازه)بررسی بشه. در مورد حیوانات ، آزمایشهای مربوط به هیجان رو با قطع اعضا و قسمتهایی از دستگاه عصبی ،که به نظر می رسه در تولید هیجان نقش داشته باشن ، انجام دادن . با این ازمایشها تونسته ان مراکز مربوط به هیجانها رو کشف کنن و به اهمیت اونا پی ببرن(گرینبرگ وهمکاران،۱۹۸۷).

۲-۴-۱۲٫شکل های جور واجور واکنشهای هیجانی

الف. واکنشهای داخلی

واکنشهای داخلی ، همه دستگاه های بدن رو در بر میگیره: گردش خون، تنفس ، هاضمه و غدد.البته واکنشهای غیرارادی دستگاه عضله ای رو هم میشه جزء واکنشهای داخلی به حساب آورد. مثلا، واکنشایی رو توضیح می دیم که ممکنه در هیجان ترس وجود داشته باشن و بعضی از اونا در بقیه هیجانا هم دیده می شه(کالات،۱۳۸۸).

گردش خون. تند یا کند شدن حرکات قلب، تقویت یا ضعیف کردن ضربان، انقباض رگای مرکزی(انقباض رگهای شکمی همراه با افزایش فشار در کل دستگاه گردش خون) یا رگای سطحی(پریدگی رنگ پوست).

تنفس. تغییرات جور واجور درآهنگ و عمق تنفس، انقباض یا باز شدن ششها، تلاش واسه خارج کردن هوا از شش ها.

دستگاه هاضمه. توقف انقباضای حرکات دودی مری، معده و روده، نبود ترشح غدد بزاقی(خشکی دهن)، ورم معده(از بین رفتن اشتها) فلج شدن اسفنگترها(نبود کنترل مدفوع و ادرار).

ترشح غدد. توقف ترشح بعضی غدد، مثل غدد بزاقی و غدد شیری؛ عوضش افزایش ترشح یه سری های دیگه، مانند غدد اشکی، صفرا، ادرار و عرق(عرق سرد). عرق سبک موجب تغییر مقاومت الکتریکی پوست می شه و این تغییر می تونه واسه موجهای هیجانی سبک، شاخص باشه(درخشش گالوانیک). ترشح غدد فوق کلیوی(آدرنالین) به مقدار کم در خون، می تونه تعداد خیلی از کنشای داخلی رو بر انگیزد: ازدیاد قابل توجه تعداد گلبولای قرمز خون(اثر روی طحال) و گلبولای سفید؛ افزایش قند آزاد شده از کبد که بعضی وقتا به اندازه ای زیاد می شه که در ادرار دیده می شه(در بازیکنان فوتبال، قبل از بازی و در دانشجویان، قبل از امتحان)؛ افزایش توانایی بستن خون. ترسهای شدید و طولانی می تونن اختلالا و دگرگونیها عمیقی به وجود بیارن، مثل پیری زود رس، بی رنگ یا کمرنگ شدن موا و …(هاریسون ،۲۰۰۷).

دانشجو

واکنشای غیرارادی در دستگاه عضله. همونجوریکه قبلا هم گفته شد، باید واکنشای عضله ای کلی رو هم به واکنشای عضلات داخلی واقعی اضافه کرد:

 

لرزش، رعشه، راست شدن موها، افزایش یا کاهش توانایی ارتجاعی عضلات، که روی فعالیت(سست شدن زانوا) و خطوط چهره اثر میذاره(گایتون،۲۰۰۳)               .

ب. واکنشهای نگرشی و حرکتی

هیجانها، علاوه بر واکنشای داخلی، واکنشهای نگرشی و حرکتی آشکاری هم دارندکه جلوه اونا رو تشکیل میدن. جلوه هیجانا بخوبی شناخته شده، چون با همین جلوه س که هیجان بقیه رو تمیز می دیم و کمتر واسه تبیین اون تاکید می کنیم(سافران،۱۹۹۸).

واسه روشن شدن مطلب، به تبیین هیجان ترس می پردازیم. یه قسمت از عکس العمل حرکتی ترس، از تغییر و کشیدگی عضلات ریز بدست میاد که کم و بیش در مکانای خاصی از بدن به وجود میان( پریدگی رنگ صورت، گود رفتن گونه ها، افتادن فک پایین، بزرگ شدن چشما، باز شدن مردمک چشم؛ در مورد سگ یا گربه، پایین افتادن دم و راست شدن مو پشمای پشت). هم اینکه واکنشای حرکتی هیجان می تونن از انقباضهای تشنجی ماهیچه ها ناشی شن(لرزش دستها و صدا، که موجب تغییر طنین اون می شه).هیجان ترس مخصوصا از راه نگرشای فرد نسبت به موضوع ترس مشخص میشه: تمایل به دوری از ترس، تمایل به دور شدن از بخش عمل اون یا حتی از حضور اون، تمایل به فرار به نقطه دور دست، مخفی شدن در پشت مانع، کز کردن، تمایل به بی حرکت موندن در جای خود، واکنشای منفی در مقابل هر نوع تماس یا تهدید به تماس، واکنشای منفی در مقابل هر تلاشی که بخواد اعضای بدن رو به حرکت در آورد؛ تشنج به صورت خم شدن، دست و پا زدن، فریاد کشیدنو در بعضی موارد، مبادرت به اعمال دفاعی فعال: غرغر کردن، گاز گرفتن و چنگ زدن.

در کل این تبیین، که در باره هیجان ترس گفته شد، بیشتر واکنشای غیر ارادی، یعنی بازتابا، تسلط دارن. علاوه بر واکنشای نگرشی و حرکتی غیرارادی، نگرشا و حرکاتی هم هست که بیشتر ارادیه، به محیط و به آموزش و تربیت وابسته. این نگرشا و این حرکات ارادی مخصوصا در هیجانهایی دیده می شه که تجلی اونا نقش اساسی در روابط اجتماعی داره. در این حالت، جلوه ذاتی هیجان با جلوه اکتسابی و اجتماعی اون همراه می شه(گرینبرگ وهمکاران،۱۹۹۸).

جلوه اکتسابی هیجان اول به صورت تقلید و تغییر شکل از جلوه بازتابی اولیه ظاهر می شه. مثلا، لبخند زدن، جلوه بازتابی هیجان شادیه که میشه اون رو با تحریک الکتریکی عصب صورت درست کرد. لبخند زدن در اولین ماه زندگی کودک و در حالی که اون از نظر جسمی در سلامت کامله دیده می شه. لبخند زدن، در اثر آموزش و تربیت، تغییر شکل پیدا میکنه و به طور کامل متفاوت از چیزی که از نظر جسمی می تونست باشه جلوه می کنه(لبخند محبت آمیز، موذیانه، توهین آمیز، ملیح، نیشدار و …) شکل و کاربرد لبخند، طبق سنتی که در محیط و به کمک آموزش و تربیت در اختیار ما قرار میگیره، اثبات می شه. هر چند لبخند می تونه غیر هیجانی و مصنوعی هم باشه(لبخند از روی سیاست)، واکنشای حرکتی هیجانی می تونه کدگذاری شه و نشون دهنده احساسات واقعی ما تحت نفوذ آداب و سنن باشه. اخم کردن، سر رو با دو دست گرفتن(یعنی نا امید و سرگردان شدن) و خاروندن سر( یعنی دودلی و حیرت)، نمونه هایی از واکنشای حرکتیه که به طور طبیعی در اختیار ما قرار داره. دلیل راضی کننده واسه طبیعی بودن این حرکات مشاهده اونا در میمونهای آدم نما و به صورت پیشرس، در کودکانه که بیشتر به صورت حرکات اکتسابی در اومده با احساسات واقعی قاطی شده(کالات،۱۳۸۷).

اشکها، خیلی راحت نشون میدن که تبدیل یه درخشش واقعی به یه عمل ارادی شدنیه. مثلا هستن کسائی که به صورت ارادی و حرفه ای اشک می ریزن. وقتی تغییر پدیده های مربوط به جلوه هیجان رو در اجتماعات جور واجور و حتی در دوجنس جور واجور مقایسه می کنیم، نقش تقلید رو می شه. هم اینکه بی حرکتی نسبی خطوط چهره نابینایان، که قادر به تقلید جلوه صورت نیستن، خیلی راحت نشون میده که تقلید می تونه در ساخت جلوه هیجان نقش مهمی داشته باشه(کالات ،۱۳۸۷).

ما تنها بازتابهای ذاتی(لبخند زدن و اشک ریختن) رو تقلید نمی کنیم، بکله اعمال ارادی معنی دار رو، که به صورت سمبلیک یا ظاهری در میاد، تقلید می کنیم. بدین صورت که نگاه، دهن و دست، زبون خاص خود رو دارن و می تونن نگرشای عاطفی، اندوه، شادی، احترام، نفرت و …  رو نشون بدن. مثلا بوسیدن، مشت گره کردن، تف انداختن، نفس عمیق کشیدن، حرکت تهدید آمیز دست، پوش,ندن صورت با دست، خیره شدن و پایین انداختن نگاه، هر یک معنی خاص خود رو داره

واسه روشن تر شدن چیزی که در پاراگراف بالا گفته شد، از اشعار شاعر معاصر آقای هوشنگ ابتهاج(سایه) مثال میاریم:

نشه معلوم کسی چیزی که میان من و توست    تا اشارات نظر نامه رسان من و توست

گوش کن با لب خاموش سخن می گم     پاسخم ده به نگاهی که زبون من و توست

تمیز جلوه اکتسابی و اجتماعی هیجان از جلوه ذاتی و بازتابی اون بیشتر سخته. جلوه ذاتی و بازتابی هیجان رو میشه در حیواناتی که به آدم نزدیکترند پیدا کرد و بسیار باحال میشه که اونا رو با جلوه ای که کودکان دارن مورد مقایسه قرار داد(گنجی،۱۳۸۶).

۱-Reskaend

علمی