فقیر دهلوی از علمای بلاغت عصر خود بوده و همانگونه که ذکر شد، آثار بلاغی متعددی از خود بر جای گذاشته است. اهتمام و توجه او به این علوم بلاغی باعث شده تا در سرودن قصیده مصنوع نیز طبع‌آزمایی کند. سراج‌الدین علی خان آرزو  در مجمع‌النفائس به این موضوع اشاره کرده و می‌نویسد: «… در اکثر این فنون [معانی، بیان، بدیع، عروض و قافیه] رسائل مفیده نوشته… و نیز قصیده دارد به قدر صد بیت که مشتمل است بر جمیع صنایع شعری و بعد از استاد رشید وطواط این قسم قصیده به نظر نیامده» (آرزو، 1385: 1267ـ 1268).

این نوع قصیده‌ها از ناب‌ترین و فنی‌ترین قصاید شعر فارسی به‌شمار می‌روند و به نوعی جولانگاه هنرنمایی شاعران بوده‌اند. بنا به گفته ذبیح‌الله صفا، توجه به سرودن قصاید مصنوع از اواخر قرن ششم هجری شیوع یافت و بعضی از شاعران علاوه بر توجه به ایراد صنایع، خاصه انواع تشبیهات و استعارات و مجازها و ایهام‌ها و التزام‌های دشوار شروع به سرودن این گونه قصاید کردند. از آن جمله جمال‌الدین محمد بن ابی بکر قوامی مطرزی معاصر قزل ارسلان عثمان بن شمس‌الدین ایلدیز (581 ـ 587 ه‍ .ق) قصیده رائیه در یکصد بیت متضمّن هشتاد و سه صنعت از صنایع بدیعی به نام «بدایع الاسحار فی صنایع الاشعار» ساخته بود. اندکی بعد، در اوایل قرن هفتم شاعری دیگر یعنی سید قوام‌الدین ذوالفقار شیروانی نیز قصیده‌ای مصنوع ساخت که مشتمل بر توشیحات و دوایر مختلف است. بعد از این دو سلمان ساوجی شاعر بزرگ قرن هشتم توسن طبع را در میدان تصنع بیش از اینها جولان داد و سعی کرد صنایع جدید دیگری نیز در قصیده مصنوع خود بگنجاند. (صفا، 1388: 338ـ 339) در این دوره نیز برخی از شعرا به پیروی از متقدمین، به سرودن قصاید مصنوع پرداختند؛ از جمله اهلی شیرازی (شاعر اوایل این عصر)، عیشی هروی، جنونی بدخشی معمایی و تیمور حسینی.

فقیر دهلوی جزء آخرین شاعران این دوره است که در سرودن قصیده مصنوع طبع آزموده است. این قصیده صدبیتی مشتمل بر شصت صنعت و آرایه بدیعی بوده و در مدح و منقبت امیرالمؤمنین علی(ع) سروده شده است. قصیده فقیر با ابیات زیر آغاز می‌شود و دوبار نیز تجدید مطلع کرده است:

شد نگارین به خون من کف یار
کوی یار است گلشنی که درو
دل ز شوقم پر است و کیسه تهی
راه عشق ار چـه داشـت پست و بلند
 کس به این رنگ دیده است نگار
هست آهم نهال آتش‌بار
صبر من اندک است و غم بسیار
شد به همواری دلم هموار…
(همان، ص203)

فقیر در سرودن این قصیده به احتمال زیاد به قصیده طولانی خاقانی در مدح رکن‌الدین مفتی خوی و رکن‌الدین عالم ری و تاج‎الدین رازی نظر داشته است. ابیات ابتدایی قصیده خاقانی اینگونه است:

الصّبوح الصّبوح کآمد کار
کاری از روشنی چو آب خزان
چرخ بر یـار و کـار مـا بــه صــبــوح
 النّثار النّثار کآمد یار
یاری از خوشدمی چو باد بهار
می‌کند لعبتان دیده نثار…
(خاقانی، 1375: 257)

فقیر در ابیات پایانی قصیده مصنوعش، به خودستایی و مفاخره پرداخته و یک بیت از همین قصیده خاقانی را نیز تضمین کرده است:

با چنین تنگی مجال سخن
مانی ارژنگ  را به باد دهد
ای دریغا که نیست خاقانی
«زد قِفا نَبک را قفایی نیک
تا ببیند ازین بدایع نغز
 استر خامه می‌رود رهوار
پیش این نقش ساده پرکار
آنکه از زور بازوی افکار
و امرؤالقیس را فکند از کار»
تا بچیند ازین ریاض ازهار
(فقیر، ص206)

او در بیت پایانی این قصیده، تاریخ سرودن آن را نیز با ماده تاریخ ذکر می‌کند (باران فضل = 1164):

سال تاریخ این قصیده نغز هست «باران فضل» زو بشمار
(همان، ص206)

 

 

نسخه‎های دیوان فقیر

نسخه اساس:قدیمی‌ترین نسخه موجود از دیوان فقیر دهلوی در کتابخانه «مولانا آزاد» دانشگاه اسلامی علیگر هند به شماره 317 محفوظ است که در تصحیح نسخه اساس نیز قرار گرفته است.

ویژگی مهم نسخه مذکور این است که در زمان حیات فقیر کتابت شده است. نسخه علیگر مربوط به سال 1171 هـ .ق یعنی 12 سال پیش از مرگ فقیر است که توسط کاتبی به نام «عبدالکریم» نوشته شده است. از یادداشت کوتاهی که ممهور به نام «محمد بهادر حسنخان» در برگ اول این نسخه نوشته شده چنین برمی‌آید که فقیر نسخه را در سال 1172 به وی هبه کرده است:

«این دیوان فصاحت بیان هادی طریق هر صغیر و کبیر شفیق علی التحقیق حقیر میرشمس‌الدین متخلص به فقیر است که نه به اکراه و اجبار بل عین رضا و اختیار به این ذرّه بی‌مقدار خود هبه فرموده‌اند. فی سنه 1172».

این نسخه در 128 برگ شامل 370 غزل، 85 رباعی، قطعاتی در ماده تاریخ ، لغز، معما و…، ترکیب‌بند در مرثیه «امتیازخان هما»، مثنوی «در تعریف دولتخانه نواب امیرالامرا ساداتخان بهادر» و «در تعریف خسخانه نواب سادات خان» و در پایان مثنوی «تصویر محبت» که داستان عشق رامچند به محبوبش را روایت می‌کند. نسخه با مطلع غزل زیر آغاز می‌شود:

           ای در طلب نام تو آواره نشانهاگم کرده ره معنی وصف تو بیانها

و با خاتمه مصنف بر مثنوی «تصویر محبّت» پایان می‌یابد:

           بحمدلله که این نظـم دلاویزبه پایان آمد از کلک شکرریز…
           الـهـی تـا بـود نـظـم ثریـابه روی صفحه افلاک بـر جـا
           ازو بر صفحه گیتی نشان بادپسنـد خاطـر صاحبدلان بـاد

از ویژگی‌های رسم‌الاملای این نسخه می‌توان به نگارش «دچار»، «توانگر» و «دکان» به شکل «دوچار»، «تَوُنگر»، «دوکان» اشاره کرد که به نظر گونه گویشی رایج در آن جغرافیا بوده که در کتابت نیز وارد شده است.

نسخه ایندیاآفیس: نسخه دیگر که شامل کلیات اشعار فقیر است، در ایندیاآفیس لندن به شماره 1710 نگهداری می‌شودو پس از پیگیری 7 ماهه مصحح، دسترسی بدان میسر شد. این نسخه یکسال پس از درگذشت فقیر(1184ه‍ .ق) به خط «محمد حسن غوری» کتابت شده است و علاوه بر غزلیات، قصاید، ترکیب‎بند، ترجیع‎بند، قطعات و رباعیات، مشتمل بر چند مثنوی بلند و کوتاه او نیز است. این نسخه با عنوان «آ» مشخص شده است.

تعداد غزلیات، رباعیات و قطعات این نسخه با نسخه علیگر یکسان است و از ظاهر امر برمی‌آید که این بخش از اشعار، از روی آن نسخه کتابت شده است. نسخه ایندیاآفیس همچنین شامل 21 قصیده در مدح و منقبت معصومین(ع) از جمله قصیده مصنوع در مدح امیرالمؤمنین علی(ع)، سه ترکیب‌بند (به سیاق تر‌کیب‌بند هفت‌بندی ملاحسن کاشی، در مرثیه سیدالشهدا(ع) و در مرثیه «امتیازخان هما»)، یک ترجیع‌بند دوازده‌بندی در مدح حضرت علی(ع) و نیز مثنوی‌های «درّ مکنون»، «تصویر محبت»، «تحفهالشباب»، «در واقعه جانسوز کربلا» و «در تعریف خسخانه» است.

این نسخه با قصیده تحمیدیه اینگونه شروع می‌شود:

       ای غم عشق تو شوری در جهان انداختهطشـت عاشق را ز بام آسـمان انداخته
       عشق را نور جمالت برده آن سوی یقینعـقـل را کنه کمالت در گمان انداخته

 

و همانند نسخه علیگر با ابیات پایانی مثنوی «تصویر محبّت» خاتمه می‌یابد.

نسخه گنج‌بخش: نسخه دیگری که در این تصحیح استفاده شده متعلق به کتابخانه گنج‌بخش پاکستان (به شماره 10845) است که شامل گزیده‌ای از 262 غزل و 35 رباعی اوست.

در حاشیه این نسخه گزیده‌ای از منظومه عاشقانه «واله سلطان» نیز آمده است. تاریخ کتابت و نام کاتب این نسخه مشخص نیست. این نسخه با عنوان «گ» مشخص شده است.

 

نمونه‌ای از خطای فهرست‌نویسان

مصحّح در مراحل پیگیری نسخه‌های دیوان فقیر دهلوی، بر اساس فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی(مرعشی،1376، ج 27: ص 4)، به تهیه تنها نسخه موجود از دیوان اشعار فقیر که به شماره 10504 در این کتابخانه نگهداری می‌شود، اقدام کرد. اما متأسفانه با بررسی اولیه نگارنده مشخص شد که نسخه مذکور متعلق به فقیر دهلوی نیست!

این نسخهحجیم متعلق به«دیوان واقف لاهوری» (درگذشته 1190 ه‍ .ق) استکه با سهو فهرست‌نگار به نام فقیر ضبط شده است. اشتباه فهرست‌نویس کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی باعث شده تا این اطلاعات نادرست به فهرستواره دستنوشت‌های ایران(دنا) نیز راه یابد و نسخه مذکور در این کتاب نیز به فقیر دهلوی نسبت داده شود (درایتی، 1389،ج 5: ص 318). نسخه کتابخانه مرعشیشامل غزلیات، قصاید، ترجیع‌بندها، رباعیات، یک‌بیتی‌ها و مناجاتاست و در سال 1227 ه‍ .ق توسط «محمد حنیف بن نور الحسین» کتابت شده و 442 برگ دارد.

نسخه کتابخانه آیت‎الله مرعشی با ابیات زیر آغاز می‌شود که منشأ خطای فهرست‌نویس شده است(ر.ک. تصویر نسخه، ص 54):

      این نسخه بی‌ربط که دیوان فقیر استمجمـوعه احـوال پـریـشـان فقیر است
      از سوز و گدازی که شناسد دل روشنهر مصرع آن شمع شبستان فقیر است

 

فهرست‌نویس محترم به رؤیت صفحه نخست نسخه اکتفا کرده و عجیب اینکه فقیر مذکور را به یقین فقیر دهلوی پنداشته است؛ عجیب‌تر اینکه این غزل را تا ابیات پایانی نخوانده و به تخلص شاعر توجهی نکرده است:

   واقـف به تو تسلیم نمـودم تو نگهـداراین نسخـه بی‌ربط که دیوان فقیر است

 

فهرست‌نویسی نسخ خطی کاری حساس و دقیق و نیازمند دانش و اطلاعات وسیع در این حوزه است. پژوهشگرانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند، بیش و کم به مواردی از اشکالات و اشتباهات فهرست‌های نسخی برخورده‌اند. اما خطاهایی همچون مورد مذکور، به‌راستی عیار و اعتبار فهرست‌های نسخ خطی را زیر سؤال می‌برد.

                                      

روش تصحیح

برای تصحیح متن دیوان فقیر دهلوی، نسخه دانشگاه علیگر به شماره 317 به دلیل اینکه در زمان حیات شاعر کتابت شده و از این نظر بسیار ارزشمند است، به عنوان نسخه اساس انتخاب شد و نسخه‌های ایندیاآفیس با عنوان اختصار «آ» و کتابخانه گنج‌بخش با عنوان «گ»، نسخه بدل کار قرار گرفتند. در تصحیح متن، ابتدا ابیات نسخه اساس به دقت استنساخ شد و سپس موارد اختلاف نسخه بدل‌ها در پانویس متن قید شده است.

مصحّح در پاره‌ای از مواقع برای به دست دادن ضبط درست کلمات با توجه به سبک فقیر دهلوی، از تصحیح قیاسی متن استفاده کرده است که در این موارد، ضبط نسخه اساس در پانویس آمده است. همچنین برگ‌هایی از نسخه اساس نیز مخدوش بود که با توجه به نسخه بدل‌ها ـ به ویژه نسخه «آ» به دلیل قدمت و صحت آن ـ تصحیح شد.

مواردی از اصلاحات و تغییراتی نیز که در متن نسخه اساس وجود داشت و گویا توسط کاتب یا بعدها توسط فرد دیگری افزوده شده است، در پانویس ذکر شده است.

از میان نسخ موجود دیوان فقیر، تنها نسخه ایندیاآفیس لندن مشتمل بر قصاید، ترجیع‌بند، ترکیب‌بندها بود که این موارد از نسخه مذکور استنساخ شده است.

نتیجه‌گیری

کثرت شعرا و گستره جغرافیایی سبک هندی و نیز داوری‌های مطلق درباره کلیت شعر این دوره باعث شده تا تحقیق و پژوهش جامعی درباره آثار ادبی و دواوین شعرای این دوره صورت نگیرد و بسیاری از شخصیت‌های ادبیاین سبک، به‌ویژه شعرای هندی‌تبار، در گمنامی به سر ‌برند. نسخه‌های خطی بسیاری در مراکز و کتابخانه‌های مختلف شبه قاره وجود دارد که بعضاً در شرایط نامناسبی نگهداری می‌شود و لاجرم در حال نابودی‌ است. دشواری دسترسی به این منابع برای پژوهشگران ایرانی و نیز گسیخته شدن پیوند ساکنان شبه قاره با آثار کهن پارسی‌گویان این سرزمین در 200 سال اخیر باعث شده تا غبار فراموشی بر این بخش از میراث ادب فارسی بنشیند.

مطالعه سبک هندی و میراث ادبی بر جای مانده از این دوران به عنوان بخشی از سیر تکامل شعر فارسی حائز اهمیت بسیار است و لازمه آن تصحیح و احیای متون قدیمی به مثابه گفت‌وگو با فرهنگ و تمدن گذشته است. یکی از ادبا و شعرای برجسته اواخر قرن دوازدهم میرشمس‎الدین فقیر دهلوی است که علاوه بر اینکه در سرودن غزل و مثنوی‌های دینی و حکمی جایگاه قابل اعتنایی دارد، آثار بلاغی متعددی نیز از خود بر جای گذاشته است. او به دلیل تحصیل علوم مختلف ادبی و بلاغی و غور و تتبع در دواوین شعرای بزرگ ادب فارسی استادی مسلم در زمان خود بود.

شعر فقیر ساده و روشن و عاری از واژه‌های مهجور و کهن است و حتی لغات هندی نیز در دیوان او مشاهده نمی‌شود. کاربرد کلمات و اصطلاحات عامیانه از ویژگیهای سبکی عام این دوره است که در شعر فقیر نیز به شکل معتدل وجود دارد. او از فغانی شیرازی بسیار تأثیر پذیرفته و وی را استاد خود در غزلسرایی معرفی می‌کند. استقبال از شعر شاعران قدیم در این دوره بسیار رایج بوده و فقیر نیز در دیوانش غزلهای بسیاری به اقتفای غزلیات فغانی دارد. تأثیرپذیری فقیر از فغانی بیشتر در حوزه زبان شعر و ترکیب‌سازی است. پس از فغانی، به نظیری، حزین، حافظ و عرفی نظر دارد و چند غزل به اقتفای اشعار آنان سروده است. در قصیده‌ نیز متأثر از انوری و خاقانی و ظهیر بوده و چند قصیده به استقبال قصاید آنان سروده است.

در دیوان او از ترکیبات پیچیده و انتزاعی شعرای هندی این دوره نیز خبری نیست و بیشتر از ترکیبهای ساده بهره برده است که متناسب با زبان روان و ساده شعر اوست. همچنین آشنایی خوب فقیر با زبان فارسی باعث شده تا شعر او از لغزشهای نحوی و زبانی مرسوم این دوره مصون بماند.

فقیر در غزلیاتش از 26 وزن استفاده کرده که بیشتر آنها اوزان جویباری و بلند هستند که پیوند تام با روحیات و عواطف او دارد. همچنین 70 درصد غزلهایش مردّف هستند و توجه به ردیفهای دشوار غیرفعلی در دیوانش مشهود است. بسامد تکرار قافیه نیز در شعر او، در مقایسه با هنجار این دوره اندک است که یکی از دلایلش، استحکام ساختار عمودی غزل اوست.

او در قالبهای غزل، مثنوی‌ بلند و کوتاه، قصیده، ترکیب‌بند، ترجیع‎بند، قطعه، رباعی و تک‎بیتی شعر سروده است. مضمون غالب غزلهای او، بیان احولات عاشقانه و عارفانه و تألمات و تأثرات روحی خویش است. که به‎ویژه پس از ترک تعلقات و در دوران انزوا رنگ و بوی عارفانه آنها غالب است. بیشتر مضامین عارفانه شعر او ـ همانند شاعران دیگر این عصر ـ تکراری است و تجربه جدیدی به حوزه شعر عرفانی نیفزوده است. در قصاید، ترکیب‌بند و ترجیع‎بند به مدح و منقبت و مراثی اهل بیت(ع)پرداخته است. منظومه‌های مهم او نیز دینی یا عاشقانه است. مثنوی‎های «درّ مکنون»، «واله سلطان»، «تصویر محبت» و «شمس‌الضحی» نشانگر توانایی او در سرودن منظومه‌های دینی و عاشقانه است.

بی‌نشان بودن معشوق، وسعت مشرب و تکثرگرایی، مذمت عقل و ستایش جنون، مذمت زاهد و… از موتیف‌های فکری شعر فقیر است. او در کنار وسعت مشرب نسبت به ادیان دیگر، شیعه‌ای بسیار معتقد و متعصب بود که دیدگاه مذهبی‌اش را به وضوح در آثار مختلفش می‌توان دید. برخی از اشعار او یادآور قصاید ناصرخسرو است.

شعر او با وجود اینکه در سالهای پایانی سبک هندی قرار دارد، در مقایسه با شعرای همعصرش ساده و روشن است و استعاره‌های غامض و خیالبندی‌های دور و دراز در آن به ندرت مشاهده می‌شود. بیشتر تشبیهات او از نوع حسی است و بسامد تشبیهات مرکب و نیز تشبیهات مضمر تفضیلی در شعر او قابل اعتناست. اغراق و پارادوکس نیز کاربرد زیادی در دیوان او دارد.