تعریف آثار دانشگاهی

تعریف آثار دانشگاهی

برای این که اثری، به عنوان «اثر دانشگاهی» شناخته شود، داشتن شرایط زیر ضروری است:

2-3-1. وجود افرادی با عنوان استاد و دانشجو و مستخدم در دانشگاه

برای شناسایی اثری به عنوان اثر دانشگاهی لازم است افرادی با عنوان دانشجو، استاد، اعضای هیات علمی، کارمند و یا مستخدم در دانشگاه فعالیت کنند، یا با دانشگاه قرارداد استخدامی داشته باشند و یا طبق مقررات دانشگاه از اعضای آن دانشگاه محسوب شوند. اعضای دانشگاه عبارتند از افرادی که به موجب قوانین و مقررات آموزش عالی کشور به صورت کلی و مقررات و آیین‌نامه‌های دانشگاه مربوطه به صورت خاص از اعضای دانشگاه محسوب شوند. اعضای دانشگاه به طور معمول اساتید اعم از استادان عضو هیئت علمی و استادان مدعو و غیر عضو در هیئت علمی، دانشجویان، کارمندان و کارکنان دانشگاه را شامل می‌شود.

بند الف بخش دو آیین‌نامهء حقوق مالکیت فکری دانشگاه “بیکر”[1] آمریکا پدیدآورندگان محصولات فکری دانشگاهی را اینگونه تعریف می‌کند:

–      تمام افرادی که در دانشگاه بیکر استخدام شده‌اند، شامل استادان پاره وقت یا تمام‌وقت دانشکده، استادان مدعو و ناظر یا محققان، مسوولان اجرایی، کارمندان دانشگاه و دانشجویانی که در دانشگاه کار می کنند.

–      پیمان‌کاران و مشاوران مستقل و هر استاد مدعوی که با دانشگاه قراردادی امضا کند، که این قرارداد او را به صورت یک پیمانکار مستقل نشان دهد، با او مثل عضو هیات علمی برای اهدافی که در این آیین‌نامه آمده است، رفتار خواهد شد.

–      «دانشجو» شخصی است که در هر رشته‌ای در دانشگاه ثبت‌نام ‌کند. همچنین این عنوان شامل هر کارمندی که برای چنین رشته‌هایی ثبت نام می‌کند، نیز می‌شود. بدین ترتیب زمانی که دانشجو استخدام می شود، کارمند محسوب شده با اثری که او در حوزهء استخدامیش پدید آورده است، مانند مستخدم رفتار می‌شود و با دیگر آثاری که در خارج از این حوزه پدید می‌آورد‌، مانند دانشجو برخورد می‌شود. مستخدم تمام وقت، بجز اعضای هیأت علمی که در یک یا چند رشته فعالیت می‌کند، کارمند محسوب می شود و با اثر فکری که پدید می‌آورد به عنوان نتیجهء استخدامش رفتار خواهد شد.

–      هر شخصی که تحت نظارت و یا با اجازهء پرسنل دانشگاه از امکانات و منابع دانشگاه استفاده کند، از جمله داوطلبان و دانشجویانی که در دانشگاه یا دیگر موسسات ثبت نام می‌کنند و یا  شخصی که دوره کارورزیش را در دانشگاه انجام دهد؛ اما فقط محدود به این افراد نمی شود»[9].

آیین‌نامهء پژوهشی دانشگاه تربیت مدرس[2]  نیز در بخش مربوط به تعاریف، در تعریف ” اعضای دانشگاه تربیت مدرس” می‌گوید: «اعضای هیأت علمی، دانشجویان، دانش‌آموختگان و کارکنان دانشگاه تربیت مدرس را شامل می شود».

این تعریف در مقایسه با تعریفی که دانشگاه بیکر آمریکا از اعضای خود ارائه نموده، از چند جهت ناقص‌تر به نظر می‌رسد:

1)   از میان اساتید، تنها اعضای هیأت علمی را از اعضای دانشگاه محسوب کرده است و اساتید مدعو و حق التدریسی را که براساس مصوبهء وزارت علوم می‌توانند در دانشگاهی دیگر، غیر از دانشگاهی که در آن عضو هیات علمی هستند، به تدریس و پژوهش اشتغال داشته باشند، در این تعریف نیامده است؛

2)    در تعریف دانشجویان دانشگاه، به نظر می‌رسد تنها کسانی را دانشجو محسوب نموده که دانشجویان دانشگاه هستند و در دانشگاه ثبت نام نموده‌اند؛ در حالی که ممکن است دانشجویانی خارج از دانشگاه (از مراکز دانشگاهی دیگر) در قالب قرارداد همکاری‌های پژوهشی در دانشگاه مشغول به پژوهش و تحقیق باشند و اثری فکری در حوزه‌ای که در آن به پژوهش می‌‌پردازند، پدید آورند؛

3)   در مقایسه، این تعریف با قسمت آخر تعریفی که دانشگاه بیکر ارائه داده است، این تفاوت وجود دارد که در این تعریف افرادی را که ممکن است دانشجو، استاد و یا کارمند نباشند، اما با هزینه کردن امکانات دانشگاه به تولید آثار فکری می‌پردازند، اشاره‌ای نشده است و برخلاف آیین نامهء دانشگاه بیکر تعریف نشده‌اند.

2-3-2.  وجود قرارداد استخدامی یا شرایط قانونی خاص

دومین عنصر وجود قرارداد استخدامی بین دانشگاه و دانشجو، استاد، اعضای هیات علمی و یا کارمندانی است که برای دانشگاه کار می‌کنند، یا این‌که براساس قوانین، مقررات و آیین‌نامه‌های خاص دانشگاهی، پدیدآورنده از اعضای دانشگاه شناخته شود، اعم از این‌که این عضویت دائمی باشد یا موقت. قابل توجه است که این قرارداد باید قراردادی استخدامی باشد و اگر به مقررات و آیین‌نامه‌های دانشگاه ارجاع داده می‌شود حتما مقرره‌ای که به این موضوع پرداخته باشد، وجود داشته باشد و یا از مفاد آن بتوان این امر را استنباط کرد. در حقوق ایران در این باره قانون استخدام کشوری مصوب 31 خرداد 1345 در مواد 5 و 6  دو مدل استخدام معرفی نموده است. در مدل نخست به موجب ماده 5 قانون مذکور« مستخدم رسمی کسی است که به موجب حکم رسمی در یکی از گروه‌های دوازده‌گانه استخدامی برای تصدی یکی از پست‌های سازمانی وزارتخانه‌ها یا موسسات دولتی مشمول این قانون استخدام شده باشد.» و در ماده 6 در تعریف یک مدل دیگر از استخدام بیان می‌کند« مستخدم پیمانی کسی است که به موجب قرارداد به طور موقت برای مدت معین و کار مشخص استخدام شده باشد.»

مطلب مرتبط :   عوارض عدم حمایت از حقوق مالکیت فکری

پدیدآورنده اثر در قالب هریک از قراردادهای فوق در دانشگاه به فعالیت بپردازد، مستخدم دانشگاه محسوب شده و با اثری که وی  در حوزه‌ای که به آن منظور استخدام شده است پدید می‌آورد به عنوان نتیجه حاصل از استخدامش رفتار خواهد شد.

اما در مورد ارجاع به مقررات و آیین‌نامه‌های دانشگاهی پرسشی مطرح است: آیا وجود این مقررات و آیین‌نامه‌ها می‌تواند مولد یک شرایط قراردادی خاص بین دانشگاه و شخص شاغل در آن دانشگاه باشد؟ این سوال مخصوصا دربارهء دانشجویانی که برای آموزش و تحصیل بدون دریافت حقوق در دانشگاه پذیرفته می‌شوند و در قبال کار پژوهشی خود عوضی دریافت نمی‌کنند، مطرح است. آیا صرف ثبت نام این افراد در دانشگاه، شرایط قراردادی بین پدیدآورنده و دانشگاه ایجاد خواهد کرد؟

پاسخ این پرسش در مورد افرادی که در قبال حقوق در دانشگاه مشغول به کار می‌شوند و ثبت نام می‌کنند، روشن‌تر است. ثبت نام این افراد در دانشگاه می‌تواند موجد شرایط قراردادی بین دانشگاه و فردی که در قبال گرفتن دستمزد و حقوق در دانشگاه ثبت‌نام نموده است، باشد؛ زیرا این افراد در قبال کاری که انجام می‌دهند حقوق دریافت می کنند و این امر با توجه به دکترین ” کار در برابر مزد”[3](work for hire)، قابل توجیه است؛ اما نکته قابل توجه در این زمینه دانشجویانی هستند که بدون دریافت حقوق در دانشگاه ثبت نام می‌کنند. آیا صرف ثبت نام دانشجو در دانشگاه بین دانشجو و دانشگاه ایجاد قرارداد خواهد کرد؟

حقوقدانی کانادایی به این پرسش پاسخ مثبت می‌دهد و این‌گونه استدلال می‌کند که ثبت‌نام دانشجو حداقل می‌تواند به عنوان قراردادی قانونی در حدود زیر تحلیل شود:

« دانشجویی که در دانشگاه ثبت نام می کند یا در قبال دریافت دستمزد حاضر به کار می‌شود، در واقع با دانشگاه قراردادی منعقد نموده که با آن متعهد شده است که به قوانین و مقررات دانشگاه متعهد باشد»[10،ص254-249]. برخی دانشگاه‌ها مانند دانشگاه بریتیش کلمبیا نیز به صراحت اعلام می‌کنند: دانشجو با ثبت‌نام در دانشگاه، وارد قراردادی با دانشگاه شده است که در قبال آن  دستمزد دریافت می‌کند[11، ص3].

اما در انگلستان در نزاعی به نام (Homson v university of London) که در سال1964 در دادگاه اقامه شد، دادگاه وجود قرارداد بین دانشجوی دکترای حقوق این دانشگاه و دانشگاه لندن را رد کرد؛ اما در همین زمینه رأیی از شورای تخصصی  دانشگاه سیلون [4]در نزاعی دیگر که در 1960 بین این دانشگاه و شخصی به نام فرناندو پیش آمد، وجود قرارداد میان این دانشجو و موسسهء آموزشی این دانشگاه را حداقل تا این اندازه که وی هنگامی که در دانشگاه ثبت‌نام می‌کند، باید موافق با قوانین و مقررات دانشگاه باشد، می‌پذیرد[6،ص110].

در همین زمینه در استرالیا نظری وجود دارد که حمایت مقامات قضایی استرالیا از تئوری انعقاد قرارداد، از زمان ثبت نام دانشجویان فوق لیسانس در دانشگاه را نشان می‌دهد. این حمایت از دعوایی به نام «bayley-jones v university o Newcastle» که در 1990 رخ داد، سرچشمه می‌گیرد. این ماجرا مربوط به اختلافی میان دانشگاه نیوکاسل و دانشجویی که در مقطع دکترای فلسفه تحصیل می‌کرد، پیش آمد. دانشگاه در ابتدا این فرد را به عنوان دانشجو پذیرفت، اما متعاقبا خاتمه دورهء دانشجویی وی را اعلام نمود. دانشجو از مقامات مربوطهء دانشگاه تقاضای رسیدگی کرد که مقامات مذکور حکم به عدم اتمام “قرارداد” و نیز پرداخت خسارت به وی صادر نمودند[6،ص110].

2-3-3.  وجود نهاد یا سازمان قانونی به نام دانشگاه

عنصر ضروری دیگر برای این‌که اثری به عنوان یک اثر دانشگاهی محسوب شود، وجود نهاد و سازمانی قانونی به نام دانشگاه است. در لغت نامهء دهخدا، در تعریف دانشگاه  آمده است: «دانشگه. محل دانش. جای دانش. جای علم. اصطلاحا موسسه‌ای که تعلیم درجات عالیه و علوم و فنون و فلسفه و ادبیات و هنر کنند. این کلمه به جای اونیورسیته به کار رفته است. دانشگاه شعبه‌هایی به نام دانشکده خواهد داشت و هر دانشکده جای تعلیم رشته‌ای از رشته‌های علمی یا فنی یا ادبی یا فلسفی و یا هنری خواهد بود…»[12،ص10388].

مطلب مرتبط :   تجربیات برتر سنجش و ارزشیابی | کاملترین نمونه های رایگان سالتحصیلی 97-98

در این تعریف دانشگاه تنها از منظر فیزیکی تعریف شده است؛ البته در عرف نیز موارد استعمال واژهء دانشگاه به همین معنا است. ذکر این واژه نخستین و روشن‌ترین معنایی که به ذهن متبادر می‌کند، معنای عرفی دانشگاه است؛ اما از منظر حقوقی حوزه معنایی گسترده‌تری  را شامل می‌شود. واژهء دانشگاه و چیزی که امروز ما به عنوان دانشگاه می شناسیم، مفهومی است که ریشه در اروپای غربی و قرون وسطی دارد و ترجمه کلمه لاتین اُنیورسته[5] است. گرچه در نقاطی از دنیا، مانند مصر باستان، بابل، یونان، روم، چین، هند و نیز کشورهای اسلامی آموزش‌هایی در سطوح عالی دیده می‌شود، اما ریشهء دانشگاه‌های مدرن امروزی از یک شخص سازمان یافته است که از اساتید و دانش پژوهانی که در یک مکان گرد هم می‌آیند و در یک رشتهء منسجم علمی مشغول به تدریس و تحصیل علم هستند، تشکیل شده است و در زمینهء آموزشی موردنظر، مدرک و دیگر امتیازات به دانشجویانی که این آموزش‌ها را کامل کرده باشند، اعطاءمی‌شود. پس مفهوم و واژهء دانشگاه ریشه در اروپای قرون وسطی دارد[6،ص17].

البته این تعریف تا حدودی بر مفهوم دانشگاه‌های امروزی نیز مصداق دارد، گرچه نقص‌هایی نیز در آن دیده می‌شود؛ زیرا در این تعریف کارکرد مهم دانشگاه‌های امروزی یعنی پژوهش و تحقیق، که از درجهء بالایی از اهمیت نسبت به آموزش برخوردار است، لحاظ نشده است. این امر به این دلیل است که نقش و کارکرد پژوهش و تحقیق در دانشگاه‌های آن دوره مطرح نبوده است، دانشگاه‌ها تنها نقش آموزشی داشته‌اند و کارکرد پژوهشی بیشتر جنبهء شخصی و خصوصی داشته است.

در تعریفی جامع می‌توان دانشگاه را به عنوان مکانی علمی تعریف نمود که با هدف آموزش و پژوهش پدید آمده و سازمان‌دهی شده است و در آن افرادی با عنوان استاد مشغول به تدریس و آموزش و راهنمایی در جهت پژوهش به افرادی با عنوان دانشجو و دانش‌پذیر هستند؛ در پایان، این دانشجویان با گذراندن دوره‌های خاص و تعریف شدهء آموزشی و پژوهشی، در حدود معین و مشخص از دانشگاه مربوطه مدرک یا تاییدنامهء اتمام این دوره را دریافت می‌کنند و در صورت وجود امتیازات تعریف شدهء دیگر، با دارا بودن شرایط از آن امتیازات نیز برخوردار خواهند شد. در این تعریف عناصر اساسی دانشگاه عبارتند از: مکانی برای دانشگاه و سازمانی به نام دانشگاه، افرادی با عنوان استاد و دانشجو و سرانجام وجود و انجام عناصری اصلی و اساسی به نام آموزش و پژوهش.

اما این تعریف با پیشرفت فناوری و وسایل الکترونیکی با چالش مواجه شده جایگاه خود را به عنوان تعریفی جامع از دانشگاه از دست داده است. با ورود دانشگاه‌های مجازی و آموزش از راه دور و ابزار الکترونیکی مانند رایانه، تلویزیون، اینترنت و… باید تعریفی فراگیر، که این نوع آموزش را نیز در برگیرد، ارائه شود؛ زیرا براساس این تعریف عنصر مکان جغرافیایی دانشگاه، که در آموزش ازراه‌دور یا همان آموزش الکترونیکی مطرح نیست، زیر سوال می‌رود؛ در این شیوهء آموزش‌، تمرکزی بر مکان جغرافیایی (دانشگاه) وجود ندارد؛ اما از دیگر سو باید توجه داشت که اگرچه این‌گونه آموزش‌ها در محل خاصی انجام نمی‌شود و دانشجو و استاد در هر مکانی که باشند می‌توانند با رسانه‌ها به تدریس و تحصیل علم بپردازند، اینگونه نیست که هیچ مکانی نیز برای حمایت و سازماندهی نداشته باشند؛ زیرا فعالیت‌های اصلی و هستهء این آموزش‌ها از یک مکان خاص و ویژه سازماندهی و اجرا می‌شود. بنابراین در این نوع آموزش نیز مکان یکی از عناصر آموزش به‌شمار می‌رود؛ اگرچه عنصر مکان در این نوع آموزش فاقد آن اهمیت خاصی است که در دانشگاه‌های سنتی و آموزش چهره به چهره وجود دارد.

 2-3-4. خلق اثر دانشگاهی

اساسی‌ترین و آخرین عنصر، خود اثر است. اگر این اثر از حوزه آثار ادبی و هنری باشد باید بر اساس ماده 2 حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان یکی از موارد زیر را شامل شود:

«1- کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری؛
2- شعر و ترانه و سرود و تصنیف که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد؛
3- اثر سمعی و بصری به منظور اجرا در صحنه‌های نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد؛
4- اثر موسیقی که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد؛
5- نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیایی ابتکاری و نوشته‌ها و خط‌های تزیینی و هر گونه اثر تزیینی و اثر تجسمی که به هر طریق و روش به صورت ساده یا ترکیبی به وجود آمده باشد؛
6-هر گونه پیکره(مجسمه)؛
7- اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان؛
8- اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده باشد؛
9- اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم؛
10- اثر ابتکاری که بر پایه فرهنگ عامه (فولکلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باشد؛
11- اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد؛
12- هر گونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد.»

مطلب مرتبط :   شاخص های عوامل گروهی در کار

همچنین اثر دانشگاهی با وجود شرایط می‌تواند به عنوان داده‌پیام بر اساس ماده 2 قانون تجارت الکترونیکی مصوب 11/10/1382 مورد حمایت قرار گیرد. این ماده می‌گوید«داده‌پیام»(Data Message) هر نمادی از واقعه، اطلاعات یا مفهوم است که با وسائل الکترونیکی، نوری و یا فناوری‌های جدید اطلاعات تولید، ارسال، دریافت، ذخیره یا پردازش می‌شود.»

اثر دانشگاهی می‌تواند از حوزه مربوط به حقوق مالکیت صنعتی مانند اختراع باشد که بر اساس ماده 1 قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری مصوب 1386 تعریف می‌شود به «نتیجه فکر فرد یا افراد که برای اولین بار فرآیند یا فرآورده‌ای خاص را ارائه می‌کند و مشکلی را در یک حرفه، فن، فنآوری، صنعت و مانند آنها‌ حل می‌کند» یا طرح صنعتی که مطابق ماده 20 قانون مذکور شامل«هرگونه ترکیب خطوط یا رنگ‌ها و هرگونه شکل سه‌بعدی با خطوط، رنگ‌ها و یا بدون آن، به گونه‌ای که ترکیب یا شکل یک فرآورده صنعتی یا محصول از صنایع دستی را تغییر دهد» می‌باشد.

بالاخره بر اساس ماده 1 قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای در صورت خلق اثر دانشگاهی در حوزه مربوط به نرم‌افزار، اثر بر اساس قواعد و مقررات این حوزه مورد حمایت قرار خواهد گرفت. این ماده می‌گوید:« حق نشر، عرضه، اجرا و حق بهره‌برداری مادی و معنوی نرم‌افزار رایانه‌ای متعلق به پدیدآورنده آن است. نحوه تدوین و ارائه داده‌ها در محیط قابل پردازش رایانه‌ای نیز مشمول احکام نرم‌افزار خواهد بود. مدت حقوق مادی سی سال از تاریخ پدیداوردن نرم‌افزار و مدت حقوق معنوی نامحدود است.»

دانشجویان، اساتید و کارکنانی که به استخدام دانشگاه درآمده‌اند، قرارداد همکاری‌های پژوهشی با دانشگاه دارند و یا در راستای انجام پروژه‌ای که برای آن‌ها در جهت اخذ مدرک تحصیلی تعریف شده است، اگر اثری در این حوزه پدید آورند در تعریف پدیدآورنده جای می‌گیرند. به چنین آثاری که از سوی این افراد و با استفاده از منابع دانشگاهی پدید می‌آید و یا در صورتی که از منابع دانشگاهی استفاده نشده، در زمانی که پدیدآورنده ملزم به انجام فعالیت برای دانشگاه بوده است (زمانی که براساس قرارداد استخدامی، پدیدآورنده ‌باید در اختیار دانشگاه باشد) پدید آمده باشد، اثر دانشگاهی اطلاق می‌شود.

بنابراین برای ایجاد اثر دانشگاهی، اولا لازم است اثر توسط افرادی پدید آمده باشد که طبق بند الف از اعضای دانشگاه باشند؛ ثانیا این افراد قرارداد استخدامی با دانشگاه داشته باشند، یا طبق آیین نامه های دانشگاهی مستخدم دانشگاه باشند و یا از اعضای دانشگاه محسوب شوند؛ ثالثا وجود نهاد و سازمان قانونی خاصی به عنوان دانشگاه لازم است؛ و بالاخره خلق آثار فکری در دانشگاه با توجه به قرارداد و آیین نامه های دانشگاهی توسط اعضای جامعه دانشگاهی چهارمین عنصری است که برای شناسایی اثر به عنوان اثر دانشگاهی نیاز است.

[1] . Baker university intellectual property policy, February 18,2005

  1. مجموعه مقررات پژوهشی دانشگاه تربیت مدرس، سال 1388

1.” کار در برابر مزد” کاری است که توسط یک مستخدم در حوزه ای که برای آن استخدام شده است ودر مقابل آن حقوق دریافت می‌کند، پدید آمده باشد.

[4] .  University of Ceylon

 

[5]. Universite.